Samen werken aan herstel na Covid-19

Deel dit artikel:

Eerstelijnsdiëtisten kregen dit jaar een nieuwe patiëntengroep: verzwakte en ondervoede Covid-19 patiënten die uit het ziekenhuis  zijn ontslagen. Welke voedingsadviezen en zijn belangrijk bij herstel na Covid-19? En wat is de beste aanpak? Drie diëtisten die veel met deze patiënten hebben gewerkt, vertellen over hun ervaringen.

Tekst: Angela Severs | Beeld: Michel Campfens

Covid-19 patiënten die uit het ziekenhuis worden ontslagen, zijn vaak verzwakt en extreem moe. De eetlust is slecht en er kan sprake zijn van een verminderde smaak en reuk. Ze hebben in korte tijd veel meegemaakt en zijn vaak nog benauwd en angstig. De voedingstoestand is meestal zeer slecht. Niet verwonderlijk, want voordat de meeste patiënten met Covid-19 in het ziekenhuis worden opgenomen, hebben ze thuis al ongeveer 10 tot 15 dagen forse klachten gehad waardoor de voedingsinname extreem is afgenomen (zie kader). Er is sprake van gewichtsverlies en verlies van spiermassa. Ondervoeding is op het eerste oog niet altijd te zien aan een typische COVID-19 patiënt. Het coronavirus leidt namelijk vooral tot ernstige klachten bij mannen met overgewicht. Veel van hen hebben ook diabetes type 2 en/of hart- en vaatziekten. Deze patiënten zijn plotseling flink ziek geworden, maar vinden het feit dat ze zijn afgevallen vaak mooi meegenomen. Maar daardoor onderschatten ze het nadelige effect van afvallen. Er kan overtuigingskracht nodig zijn om deze patiënten te laten inzien dat voedingsadvies een essentieel onderdeel is van hun herstel.

Oorzaken verminderde voedingsinname bij Covid-191

  • Sterk verminderde eetlust
  • Geur- en smaakverandering
  • Moeheid
  • Spierzwakte
  • Slikproblemen
  • Kauwproblemen
  • Misselijkheid en braken, mede door bij COVID-19 gebruikte medicatie
  • Diarree en obstipatie

Belang eiwitrijke voeding

Om te bepalen welke voedingsadviezen eerstelijnsdiëtisten kunnen geven aan Covid-19 patiënten die uit het ziekenhuis zijn ontslagen, heeft de “Covid-19 werkgroep” van de Nederlandse Vereniging van Diëtisten een behandelplan ontwikkeld.2 Daarnaast stelde de landelijke diëtistenorganisatie Diëtheek een richtlijn op voor voeding bij herstel na Covid-19.2 Omdat het gaat om een nieuw ziektebeeld waarbij nog onvoldoende bewijs is verzameld over de beste aanpak of behandeling, benadrukken beide organisaties dat de adviezen aangepast worden zodra er nieuwe inzichten zijn. In de meeste gevallen bestaat de behandeling uit een energie- en eiwitrijke voeding, met 1,2 tot 1,5 gram eiwit per kg vetvrije massa. Als het meten van de vetvrije massa door afstandsbeperkingen niet mogelijk is, kan de diëtist aan de fysiotherapeut vragen een bio-impedantiemeting te doen. Ook kan de formule van Gallagher gebruikt worden.4 Het advies is vooral gericht op het gebruik van hoogwaardige eiwitbronnen als vlees(vervangers), zuivelproducten, vis en ei en op het streven naar 25 gram eiwit per maaltijdmoment. Het is ook verstandig om voeding en beweging op elkaar af te stemmen.5 Bijvoorbeeld een eiwitrijk product een half uur voor of na een training en daarnaast een eiwitrijk tussendoortje in de avond.

Sarcopene obesitas

Ondervoeding is niet het enige probleem waarmee veel van Covid-19 herstellende patiënten kampen. Veel patiënten voldoen ook aan de criteria voor sarcopenie, ook wel spierfalen genoemd. Dit is een progressieve spierstoornis met een verhoogd risico op vallen, breuken, lichamelijke beperkingen en sterfte.6 Daarom is het belangrijk om zowel op ondervoeding te screenen als op sarcopenie (met de SCARC-F vragenlijst).6 In combinatie met obesitas speekt men van sarcopene obesitas. Hierbij is sprake van een verminderde spiermassa in combinatie met een te hoge vetmassa, wat de gevolgen van sarcopenie verergert.6 Bij sarcopene obesitas wordt een eiwitrijke maar caloriebeperkte voeding geadviseerd.3

Aandachtspunten en risico’s

Een andere aandoening om alert op te zijn bij Covid-19 patiënten is het refeeding syndroom. Deze ernstige en potentieel fatale aandoening kan ontstaan door een te snelle start van voeden na een periode van niet of nauwelijks eten.7 Verschuivingen in de vocht-elektrolytenbalans, waaronder hypofosfatemie, kunnen daarbij leiden tot metabole en klinische complicaties als hartritmestoornissen. Bij Covid-19 patiënten kan, na intensive care-opname, nog een ander syndroom optreden: het Post Intensive Care Syndroom (PICS). Patiënten ervaren dan nog jarenlang gezondheidsproblemen op het gebied van fysiek, cognitief en/of mentaal functioneren. PICS is een nog redelijk onbekend ziektebeeld en gaat bijna altijd gepaard met ondervoeding. Een multidisciplinaire behandeling is nodig.8

Multidisciplinaire samenwerking

In alle hectiek van de coronapandemie wordt één ding duidelijk: diëtisten spelen een belangrijke rol bij zowel de behandeling als het herstel van Covid-19. En: dat diëtisten het niet alleen kunnen. Covid-19 patiënten hebben een breed klachtenpatroon. Voor een effectieve en optimale behandeling is multidisciplinaire samenwerking essentieel. Het is van groot belang dat er korte lijnen zijn met andere zorgverleners als huisarts, fysiotherapeut, ergotherapeut, logopedist, psycholoog en wijkverpleegkundige. Het is goed om behandeldoelen op elkaar af te stemmen en elkaars adviezen te integreren in de behandeling. Voor diëtisten is vooral de samenwerking met fysiotherapeuten belangrijk. Eiwitrijke voeding en beweging vormen immers een gouden combinatie voor een optimale opbouw van spiermassa en daarmee een snel herstel.


Referenties:

  1. Webinar “Medische voeding bij herstel van COVID-19”, DCN ism Mediq, 7-5-2020.
  2. Wieman, Tiebie et al. “Behandelplan van diëtist bij COVID-19 na ontslag uit het ziekenhuis.” Nederlandse Vereniging van Diëtisten, versie 2 dd 20-4-2020.
  3. Van der Linden en Schuurman. “Richtlijn voeding bij herstel na COVID-19.” Diëtheek, 15 April 2020.
  4. Kruizenga H, Wierdsma N. “Zakboek diëtetiek.” VU University Press, 2019, https://zakboekdietetiek.nl/gallagher/
  5. REACH Post intensive care toolkit. “Kennisclip voedingsbehandeling bij IC.” Geraadpleegd op 14 mei 2020.
  6. Kruizenga, De van der Schueren et al. “Consensus over de criteria voor diagnose van ondervoeding en sarcopenie.” Nederlands Tijdschrift voor Voeding & Diëtetiek 12-12-2018.
  7. Ten Have. “Oorzaak refeeding syndroom.” Nederlands Tijdschrift voor Voeding & Diëtetiek 25-03-2020.
  8. Van Tol, Dettling et al. “Het Post Intensive Care Syndroom”. Nederlands Tijdschrift voor Voeding & Diëtetiek 26-03-2020.